Σύμφωνα με τα στοιχεία που έδωσε στην δημοσιότητα η IPCC, η γνωστή διακυβερνητική επιτροπή για το περιβάλλον, του ΟΗΕ, η κλιματική αλλαγή οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην εκπομπή αερίων, κύρια του διοξειδίου του άνθρακα που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου. Η παραγωγή των αερίων αυτών προέρχεται από τις ανθρωπογενείς δραστηριότητες με κυριότερη την καύση ορυκτών καυσίμων (γαιάνθρακες, λιγνίτη, πετρέλαιο και φυσικό αέριο). Προτείνονται πολλοί τρόποι για την μείωση των εκπομπών των αερίων που προκαλούν το φαινόμενο του θερμοκηπίου, όπως η συγκέντρωση και η αποθήκευση του διοξείδιου του άνθρακα μέσα σε κοιλότητες της γης, η προσπάθεια για ανακύκλωση του άνθρακα από το διοξείδιο του που υπάρχει στην ατμόσφαιρα, η μεταστροφή σε πιο φιλικές στο περιβάλλον ενεργειακές πηγές (αιολική ενέργεια, ή ενέργεια από τον ήλιο), στροφή σε άλλες, εναλλακτικές, πηγές παραγωγής ενέργειας κλπ. Πολλά εργαλεία έχουν προταθεί για τον σκοπό αυτό. Μέσα στα οικονομικά εργαλεία που προτείνονται είναι και η επιβολή πράσινων φόρων.
Η επιβολή πράσινων φόρων έχει προταθεί από τις αρχές ήδη του 20ου αιώνα, από τον Pigout και άλλους θεωρητικούς οικονομολόγους. Σύμφωνα με την θεωρία οι πράσινοι φόροι είναι φόροι που επιβαρύνουν «προϊόντα ή υπηρεσίες που έχουν αποδεδειγμένη αρνητική επίδραση στο περιβάλλον». Ήδη πολλές χώρες στον κόσμο αποδεχόμενοι τις αρχές αυτές έχουν επιβάλλει τέτοιους φόρους . Η Κίνα π.χ. έχει επιβάλλει φόρο στα απόβλητα και στην ρύπανση των υδάτων, οι ΗΠΑ έχουν επιβάλλει φόρους στον άνθρακα, άλλες χώρες στα φυτοφάρμακα κλπ. Οι πρωτοπόροι στον τομέα επιβολής περιβαλλοντικών φόρων είναι οι Σκανδιναβικές χώρες, με την καθιέρωση φόρων επί των εκπομπών διοξειδίου του άνθρακα. Η κατεύθυνση στην οποία βάσισαν την επιβολή των φόρων αυτών ήταν να εντάξουν το περιβαλλοντικό και κοινωνικό κόστος με την πρόκληση τεχνητής επιβάρυνσης της τιμής, κύρια, της παραγωγής ενέργειας. Απώτερος σκοπός τους ήταν η εξαναγκαστική εξοικονόμηση της ενέργειας, η εξαναγκαστική στροφή σε παραγωγή ενέργειας από άλλες καθαρότερες πηγές, η υιοθέτηση νέων και καινοτόμων τεχνολογιών και σε τελική ανάλυση στην μείωση των εκπομπών, χρησιμοποιώντας σαν κύριο όπλο τους , αυτούς τους ίδιους φόρους.
Όμως πέτυχαν τον σκοπό τους; Από την μια πλευρά τελικά δεν αύξησαν τα κρατικά έσοδα τους, αφού για παράδειγμα στις ΗΠΑ και τον Καναδά οι περιβαλλοντικοί φόροι δεν υπερβαίνουν το 3,5% στο σύνολο των φόρων που εισπράττονται (στοιχεία του 2003) ενώ δεν πέτυχαν το στόχο τους για την μείωση των εκπομπών αερίων. Ερευνητές του πανεπιστημίου του Aarhus, είδαν ότι παρά την επιβολή «πράσινου φόρου» στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα όχι μόνο δεν μειώθηκαν οι εκπομπές τους αντίθετα αυξήθηκαν σημαντικά. Στην Δανία η αύξηση αυτή ήταν 19% στην επταετία 1990-1997, ενώ στην Νορβηγία 17% .
Ήδη φαίνεται ότι ο σχεδιασμός τέτοιων φόρων πρέπει να λαμβάνει υπόψη του πάρα πολλές παραμέτρους, εθνικούς, κοινωνικούς, πολιτικούς και οικονομικούς και να μην είναι αποσπασματικός. Ένας φόρος, που επιβάλλεται π.χ. στον λιγνίτη θα έχει σοβαρές συνέπειες. Μπορεί κατ’ αρχήν να αποτρέψει την χρήση του για την παραγωγή της ενέργειας, αλλά θα οδηγήσει σε αύξηση της ζήτησης άλλων ορυκτών πηγών καυσίμων (πετρέλαιο –φυσικό αέριο), που τελικά είναι εισαγόμενα. Αποτέλεσμα του γεγονότος αυτού θα είναι, η αύξηση της εξάρτησης της χώρας από τους ξένους προμηθευτές, απώλεια σημαντικών οικονομικών πόρων και η έμμεση επιδότηση θέσεων εργασίας στις χώρες που θα προμηθεύουν τα καύσιμα αυτά. Θα αυξηθεί υπέρμετρα η τιμή της ηλεκτρικής ενέργειας, που παράγεται από αυτόν, ενώ θα αποτρέψει σε σημαντικό βαθμό την εξόρυξη του λιγνίτη με αποτέλεσμα την αργία ορυχείων άρα και την απώλεια πλήθους θέσεων εργασίας και αύξηση της ανεργίας. Από την άλλη πλευρά, η επιβολή φόρου πάνω στις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα, που σημαίνει αύξηση της τιμής των καυσίμων, συνδυασμένη με την ανάπτυξη δημόσιων συγκοινωνιών σταθερής τροχιάς, μπορεί να οδηγήσει στην μείωση της χρήσης του ΙΧ και την μεταστροφή των μετακινήσεων στον σιδηρόδρομο και το μετρό. Πάντα πρέπει να σημειώνουμε ότι οι «πράσινοι φόροι» είναι έμμεσοι φόροι και άρα άδικοι, αφού επιβάλλονται τελικά στην κατανάλωση και επιβαρύνουν το εισόδημα των φτωχότερων νοικοκυριών.
Ο Pigout (1920), από τους πρώτους θεωρητικούς των περιβαλλοντικών φόρων διατυπώνει: «για να είναι αποδοτικός ένας περιβαλλοντικός φόρος πρέπει να επιβληθεί απ’ ευθείας στις εκπομπές και να είναι ομοιόμορφος ανά μονάδα εκπομπής». Παράλληλα οι περιβαλλοντικοί φόροι, πρέπει να ακολουθούν ορισμένους κανόνες. Πρέπει να ακολουθούν επιστημονικές αρχές χωρίς να επιβάλλουν πολιτικές και άλλες διαφοροποιήσεις, να υπάρχει επίγνωση των κοινωνικών και οικονομικών επιπτώσεων, να είναι απλοί και αποτελεσματικοί και τελικά διαφανείς ως προς την χρήση τους. Επίσης πρέπει να συνδυάζονται με πολλά άλλα μέτρα και πολιτικές.
Μια πράσινη φορολογική μεταρρύθμιση για να γίνει αποδεκτή από την κοινωνία και τους πολίτες πρέπει να έχει ορατά αποτελέσματα, να είναι απλή και αποδοτική. Να ακολουθεί τον συνδυασμό μέτρων και πολιτικών, την επιβολή κανονιστικών μέτρων και διατάξεων για περιβαλλοντικές προδιαγραφές, εθελοντικές πρωτοβουλίες και δεσμεύσεις υιοθεσίας αντιρρυπαντικών τεχνολογιών και μέτρων μείωσης εκπομπών, φορολογικά κίνητρα και φοροαπαλλαγές για την εγκατάσταση και χρήση διατάξεων εξοικονόμησης ενέργειας, ενημέρωση πληθυσμιακών ομάδων, μέτρα για την βελτίωση της ενεργειακής αποδοτικότητας κτιρίων, επενδύσεις σε τομείς τεχνογνωσίας και νέων τεχνολογιών κλπ.
Το σπουδαιότερο, όμως, είναι, ότι πράσινοι φόροι πρέπει να είναι ανταποδοτικοί, και να χρησιμοποιούνται όχι μόνο στην εκτέλεση έργων περιβαλλοντικής ανάπλασης αλλά και σε μέτρα ανακούφισης, των πληθυσμιακών ομάδων που επιβαρύνονται. Π.χ. να συνοδεύονται με μειώσεις των ασφαλιστικών εισφορών ή του φόρου μισθωτών υπηρεσιών είτε με μέτρα ενίσχυσης του ασφαλιστικού συστήματος και του προνοιακού κράτους.
Βιβλιογραφία:
• OECD: (2010) Environmental Performance Review: GREECE.
• Carsten Daugbjerg & Gert Tinggaard Svendsen: (2001) Designing green taxes in a political context: From optimal to feasible environmental regulation, Aarhus.
• Α.Αργυρίου: Πράσινοι φόροι και παραγωγή ενέργειας, Ο δαίμων της οικολογίας , 09.05.2010.
Αργύρης Αργυρίου – Γεωλόγος.
